Zwarte School 2014

168 C-prints, washi tape, hout,  500 cm x 500 cm


De foto-installatie Zwarte School toont 84 kinderportretten in een cirkel, te zien op ooghoogte. Aan de buitenkant zie je de achterkant van de 84 kinderhoofden en aan de binnenkant hun gezichten. De foto’s zijn gerangschikt op basis van haar- en huidkleur. De toeschouwer kan helemaal rondom de cirkel bewegen én zelf middenin de cirkel staan, dan kijken alle kinderen de toeschouwer recht aan. Roos van Geffen fotografeerde de leerlingen van een basisschool in Lelystad. Met de foto-installatie Zwarte School  bevraagt Van Geffen op provocerende wijze de term zwarte school* en racisme in Nederland.

*Wikipedia: Met een zwarte school wordt in Nederland een lagere of middelbare school bedoeld, waarvan een groot deel van de leerlingen (meer dan 60%) een migratie-achtergrond heeft.



Roos van Geffen:  Het werk  Zwarte School  zal niet meer getoond worden zoals het te zien was bij Fotodok, omdat ik de pijn wil erkennen van de mensen die zich erdoor gekwetst voelden; Tijdens de tentoonstelling bij Fotodok (buiten de beschrijving van het werk) had Zwarte School  geen context, de zeer problematische term zwarte school werd niet verworpen, ook de handeling van het op kleur sorteren van kinderen werd niet bevraagd, ook werden de referenties en associaties aan de eugenetische fotografie en raciale profilering niet toegelicht. Achteraf was dat geen goede keuze en zo zou ik het nu nooit meer tentoonstellen.

In de zoektocht naar een school voor mijn dochter (in 2011-2012 ) raakte het me hoe vanzelfsprekend de term zwarte school gebruikt werd, door zowel schooldirecteuren, ouders als in de media, met als directe betekenis; school met veel kinderen van kleur en school met slechte resultaten. Met daar tegenover de witte school als ‘superieure’ school. Met deze foto-installatie wilde ik op provocerende wijze de term zwarte school bevragen en daarmee aan de orde stellen hoe racisme diep geworteld is in de Nederlandse taal en bijdraagt ​​aan institutioneel racisme. Daarbij heb ik expres een ingreep gedaan die slecht is; het op huidskleur sorteren van mensen. Net zoals het gebruik van de term witte school en zwarte school kinderen op kleur sorteert. Impliciet doen veel (witte) mensen dat in hun hoofd en ik maak dat expliciet. Ik maakt dat onbewuste proces zichtbaar. Hierbij ben (en was, tijdens het maakproces van het werk) ik me bewust van mijn eigen ongemakkelijke rol en positie.

Dit provocatieve werk was een uitnodiging aan de toeschouwer om hun eigen manier van kijken en handelen te onderzoeken en discussie uit te lokken.

Op de tentoonstelling in Fotodok riep het werk veel discussie op. Mensen waren geraakt, soms ontroerd én er waren mensen die zich erdoor gekwetst voelden of zelfs woedend waren. Het werk riep bij de critici vragen op zoals: mag je kinderen die (nog) niet volledig begrip hebben van de term zwarte school en de werking van dit kunstwerk inzetten als middel om dit verhaal te vertellen?  De critici vroegen zich af of ik me bewust ben van het racistische karakter van het werk en of ik me bewust ben van alle discutabele referenties die erin besloten liggen. En mag ik (Roos) als witte kunstenaar een probleem aankaarten waarvan ik zelf geen slachtoffer ben?

Alle geportretteerde kinderen, hun ouders én de school gaven expliciet toestemming voor het maken en meewerken aan het kunstwerk, waarbij ze vanaf het begin van het creatieproces op de hoogte waren van mijn intentie en bedoeling van het werk. Met de (oudere) kinderen, heb ik parallel aan het creatieproces en fotograferen gesprekken gevoerd over de term zwarte school, racisme en hoe ze het ervoeren om op kleur gesorteerd te worden, zowel voor het kunstwerk als in het echte leven.  


Vrije opdracht van Corrosia theater expo en film, Almere. Met dank aan Marga Rotteveel. Te zien in het stadhuis van Lelystad van 23 mei t/m 31 augustus 2014. Nieuwe versie van Zwarte School te zien bij Fotodok, Utrecht op expositie ‘Voorbij Wij en Zij’ 1 september -20 oktober 2017



Recensie De Volkskrant: Ook het werk van Roos van Geffen raakt zo’n gevoelige snaar. Twee installaties brengt ze in op Voorbij Wij en Zij. De ene is Zwarte School, waarin Van Geffen 84 portretten van kinderen van een ‘zwarte school’ in Lelystad op haar-en huidskleur sorteerde, van licht naar donker en andersom. Reality check: kinderen met ravenzwart haar blijken soms verrassend lichte gezichtjes te hebben. (…) Fotodok, nodig de voltallige Tweede Kamer uit, of beter: bouw de tentoonstelling daar nogmaals op.

Recensie CJP: …’Het is bijvoorbeeld best ongemakkelijk dat Roos van Geffen kinderen op ‘zwarte’ en ‘witte’ scholen portretteerde en die vervolgens op kleur sorteerde. Aan de andere kant zet ze zo wel vraagtekens bij de definitie van ‘een zwarte school’ en draaien de radertjes in ons hoofd een slagje verder dan normaal.’

De Volkskrant V-Vlog 28 september 2017, Lisa Koetsenruijter: (…)‘Zwarte School van Roos van Geffen, die alle kinderen van voor en achteren heeft gefotografeerd en dan eerst op haarkleur aan de ene kant en de andere kant op huidskleur heeft gerangschikt. Je ziet hier dat kunst hier ook een aanzet tot nadenken kan zijn. Of in ieder geval tot stilstaan bij ‘waar hoor ik bij?, hoe zie ik andere mensen? En hoe kan ik dat veranderen?Kijk hele vlog hier:  https://youtu.be/75ER5iteEsQ?t=15s


Tentoonstellingsfotografie: Sanne van den Elzen


Artikel in Volkskrant van 28 februari 2017, geplaatst met schriftelijke toestemming van beide auteurs Hülya Altinyelken en Monique Volman en 15 andere auteurs. lees hier het hele artikel online

Ingezonden brief NRC Racisme wortelt in onze taal, op 23 november 2016 van Carlo Strijk, geplaatst met schriftelijke toestemming van de auteur. lees hier het hele artikel online. Met hier een langere versie: Makkers staakt uw wild geraas